W 1820 roku Łódź to niewielka wieś rolnicza — 800 mieszkańców, kilkadziesiąt domów, jeden młyn wodny. Sto lat później to metropolia z 630 000 mieszkańcami, drugie po Warszawie miasto Królestwa Polskiego, jedno z największych centrów przemysłu tekstylnego świata. Poniżej opowieść o tym, jak to się stało. ## Rok 1820 — decyzja carska Car Aleksander I wydaje ukaz o utworzeniu w Królestwie Polskim miast fabrycznych. Łódź trafia na listę jako pierwsza. Bierze się z porozumienia — Rosja potrzebuje tekstyliów, Łódź ma wodę (rzeka Ner + strumienie), tanie tereny i chętnych rzemieślników z Niemiec, Czech i Śląska. W 1821 przybywają pierwsi Niemcy — Ludwik Geyer z Saksonii otwiera pierwszą przędzalnię. ## Cztery kultury Do 1900 w Łodzi mieszkają obok siebie: Polacy (49%), Żydzi (32%), Niemcy (17%), Rosjanie (2%). Każda grupa ma swój kwartał, kościoły, szkoły. Piotrkowska to główna ulica handlowa, na Widzewie stoją domy niemieckich fabrykantów, wokół starego rynku żydowskie kramarze, Bałuty to polska klasa robotnicza. ## Fabrykanci Kilku ludzi zbudowało łódzkie imperium przemysłowe. Karol Scheibler (Niemiec z Rheinlandu) — Księży Młyn, 7000 pracowników. Izrael Poznański (Żyd) — Manufaktura, 5000 pracowników. Ludwik Geyer (Niemiec z Saksonii) — Biała Fabryka na Piotrkowskiej 282. Juliusz Kunitzer (Niemiec) — fabryki w Widzewie. Do 1900 fabryki łódzkie produkowały 30% tkanin całego Królestwa Polskiego. ## Reymont i "Ziemia obiecana" Władysław Reymont odwiedził Łódź w 1897 i napisał powieść "Ziemia obiecana" — obraz miasta bezwzględnego, w którym każdy myśli tylko o pieniądzu. Za książkę dostał w 1924 Nagrodę Nobla. Andrzej Wajda w 1975 nakręcił film pod tym samym tytułem — kręcony w oryginalnych fabrykach łódzkich, w tym w Manufakturze. ## Rewolucja 1905 Łódź była miastem robotniczym z dużym udziałem klasy pracowniczej. W czerwcu 1905 wybuchło powstanie łódzkie — 4 dni walk ulicznych z rosyjskim wojskiem, 200 zabitych. Jedno z najkrwawszych wystąpień robotniczych w Europie tego okresu. ## II wojna — Litzmannstadt Getto W 1940 niemieckie wojska tworzą w Bałutach getto dla Żydów łódzkich — Litzmannstadt Getto. 200 000 osób zamkniętych w kilkuset ulicach. Fabryki działają na potrzeby Wehrmachtu, ale głód, choroby i deportacje decymują ludność. Do 1944 z getta wywieziono do obozów śmierci 145 000 Żydów. Dziś stacja Radegast to muzeum. ## PRL — Poltex i Widzewska Po wojnie fabryki znacjonalizowano. Powstały Zakłady Włókiennicze imienia Marchlewskiego (dawna Manufaktura Poznańskiego), Uniontex (Scheibler), Poltex, Wólczanka. Łódź zatrudniała 200 000 pracowników przemysłu tekstylnego — najwięcej w Polsce. Miasto podupadło architektonicznie ale było ekonomicznym mocarstwem. ## PWSFTiT i Nowa Fala W 1948 powstała Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa. Wykształciła Andrzeja Wajdę, Krzysztofa Kieślowskiego, Romana Polańskiego, Krzysztofa Zanussiego. Łódź stała się polską stolicą filmu — status, który utrzymuje do dziś. ## Kryzys lat 90 i renesans XXI wieku Po 1989 przemysł włókienniczy padł. 100 000 miejsc pracy zniknęło w ciągu 5 lat. Miasto stało się jednym z najbiedniejszych regionów Polski. Ratunek przyszedł z rewitalizacji przemysłowej: Manufaktura (2006), Księży Młyn (2010-2015), EC1 (2018), Off Piotrkowska (2011). Dziś Łódź to jedno z najciekawszych miast Polski — turystyczne, artystyczne, akademickie.